Koniec świata ogłaszano już 150 razy. Dlaczego prorocy tak bardzo upodobali sobie październik?

Wybitny matematyk wskazał 8.00 rano

19 października 1533 r. w niemieckim miasteczku Lochau nie otwierano sklepów, nikt nie spieszył się do pracy, nie krzątał się po domu. Wokół trwała cisza, przerywana szmerem modlitw. Ludzie w skupieniu czekali na koniec świata. Miejscowy pastor wyliczył bowiem, że właśnie tego dnia, o ósmej rano, rozpocznie się Sąd Ostateczny – a wraz z nim kres ludzkości.

Pastor nazywał się Michael Stifel, był wybitnym matematykiem, protestanckim mnichem, zaufanym współpracownikiem i przyjacielem Marcina Lutra. Wierni ufali mu i go szanowali. Gdy Stifel, na podstawie skomplikowanej analizy numerologicznej Biblii, obliczył dokładną datę końca świata, 19 października, od świtu gromadzili się wokół niego wierni, by stawić się na Sąd Ostateczny. Ósma nadeszła – i minęła. Nic się nie stało.

Podobnie jak już setki razy wcześniej, gdy przepowiadano koniec świata i jak wiele razy później.

Apokalipsa jest najczęściej religijna

Miała nastąpić już w 633 r. p.n.e. – Rzymianie wywnioskowali to z mitu o Romulusie i Remusie. Natomiast ostatnia głośna zagłada miała nadejść 7 października 2015 r. – według obliczeń internetowej wspólnoty chrześcijan eBible Fellowship.

W sumie do dziś świat miał się skończyć już ponad 150 razy za sprawą potworów, komet, katastrof naturalnych czy Antychrysta. Najczęściej jednak po chrześcijańsku: w wyniku Sądu Ostatecznego, po powtórnym przyjściu Chrystusa. Armagedon wieszczyli prorocy, mistycy, wędrowni kaznodzieje oraz rozmaici szaleńcy boży.

Były też podejścia bardziej „naukowe”. Wielu wierzyło, że datę końca świata można wyliczyć – najczęściej na podstawie Biblii, bo Bóg ukrył w niej matematyczny kod, którym zaszyfrował datę końca dziejów. I co ciekawe, ich obliczenia zadziwiająco często prowadziły do października. I choć żadna data się nie sprawdziła, zrodziła się z tego teoria spiskowa, że koniec świata na pewno nastąpi w październiku.

Dalszy ciąg artykułu pod reklamą

Równanie końca świata Michaela Stifela

Michael Stifel, pierwszy z proroków październikowego końca świata, naprawdę był naukowcem, zasłużonym dla rozwoju matematyki, zwłaszcza arytmetyki i algebry. To on spopularyzował użycie znaków + i –, zastępując nimi powszechne wtedy w zapisie słowa „plus” i „minus”. Jako jeden z pierwszych opisał zasady wykonywania działań na liczbach ujemnych i niewymiernych oraz zdefiniował pojęcie logarytmu. Jego dzieło „Arithmetica integra” do dziś uznawane jest za jeden z kamieni milowych w historii matematyki.

Ta naukowa świetność nastąpiła jednak już po „końcu świata”, który omal nie zrujnował mu życia. Kiedy bowiem głoszona przez Stifela apokalipsa nie nadeszła, jego religijna wspólnota z Lochau (dzisiejszy Annaburg) była bliska dokonania na nim linczu. Stifel przez tygodnie przygotowywał swoich wiernych na nadchodzący Sąd, nawołując, by się modlili, pościli, porządkowali ziemskie sprawy.

Ludzie masowo sprzedawali swoje domy i dobytek, rozdając pieniądze biednym, przestali uprawiać ziemię, żyli w stanie mieszanki euforii i strachu. Kiedy więc Jezus nie nadszedł, a ludzie uświadomili sobie, że zostali bez dachu nad głową i zbiorów na zimę, chcieli rozszarpać Stifela na strzępy. Dotkliwie go pobili, a przed samosądem uchroniło go aresztowanie.

Z więzienia wyciągnął go Luter, doprowadzając do jego ułaskawienia, pod warunkiem, że przestanie gadać o dacie końca świata. Odtąd Stifel poświęcił się już tylko pracy duszpasterskiej i badaniom matematycznym. Nigdy jednak nie zrozumiał, jak liczby, którym tak ufał, mogły go zwieść.

By ustalić datę końca świata, przez długie miesiące analizował Apokalipsę św. Jana, Księgę Daniela oraz biblijne genealogie. Posługiwał się systemem polegającym na przypisaniu wartości liczbowych literom i szukaniu liczb w istotnych, według niego, fragmentach Biblii.

Był to typowy przykład XVI-wiecznej numerologii. Swobodne łączenie symboliki liter, liczb i tekstów biblijnych miało prowadzić do odkrywania ukrytych znaczeń. Metoda kusiła następców Stifela jeszcze przez kilka stuleci. Podobnie jak starotestamentowa Księga Daniela.

Wielkie Rozczarowanie millerytów

Ponad 300 lat po Stifelu, XIX-wieczny amerykański kaznodzieja William Miller wyliczył na podstawie Księgi Daniela, że kres świata nastąpi 22 października 1844 r. Ta najbardziej wpływowa przepowiednia końca świata w historii zapoczątkowała ruch religijny oraz doprowadziła do powstania zupełnie nowego wyznania.

Miller był farmerem i weteranem wojennym, który został żarliwym kaznodzieją. Latami studiował Biblię, wierząc, że stanowi ona precyzyjny zapis przeszłości i przyszłości. Pewnego dnia zwrócił uwagę na wątki o powtórnym przyjściu Chrystusa. Szczególnie zainteresowała go liczba „2300 wieczorów i poranków” z wizji proroka Daniela. Przyjmując popularną wtedy w kościołach protestanckich interpretację, że u proroków jeden dzień oznacza jeden rok, uznał, że chodzi o 2300 lat.

Należało tylko znaleźć moment, od którego można zacząć odliczanie. Miller przyjął rok 457 p.n.e., kiedy to perski król Artakserkses I nakazał odbudowę Świątyni Jerozolimskiej. Dodając do tej daty 2300 lat, otrzymał rok 1843. Nie oznaczył jednak daty dziennej, lecz cały żydowski rok religijny: koniec świata miał nadejść pomiędzy 21 marca 1843 a 21 marca 1844.

Miller zaczął głosić płomienne kazania i wzywać do nawrócenia. Uwierzyły mu tysiące ludzi, nazwanych później millerytami. Wielu porzucało pracę, rozdawało majątek i szyło białe szaty na dzień Sądu. Fanatyzm w ruchu był tak wielki, że kiedy 21 marca 1844 r. minął i nic się nie wydarzyło, Millera nie spotkał los Stifela; większość wyznawców zaczęła po prostu szukać błędu w obliczeniach.

Znalazł go i „naprawił” inny kaznodzieja i współpracownik Millera, Samuel Sheffield Snow. Uznał, że dotychczasowe obliczenia należy powiązać ze świętem Jom Kipur – jednym z najważniejszych żydowskich o charakterze pokutnym. Tak oto wyłoniła się nowa data – 22 października 1844 r.

Sprzedawali domy i zakładali białe szaty

W dniu zapowiedzianego końca świata ruch millerytów liczył już około 100 tys. wyznawców. Tysiące z nich uległy szaleństwu. Wierni gromadzili się w domach, kościołach, na polach i wzgórzach w białych „szatach wniebowstąpienia”, porzucając sprawy doczesne. Kiedy jednak Jezus nie przybył, ruch przeżył ogromny kryzys, znany później w historii jako Wielkie Rozczarowanie.

Część wyznawców odeszła, uznając Millera za fałszywego proroka. Ale wielu nadal mu ufało, uznając, że obliczenia były poprawne, lecz błędnie zinterpretowano ich znaczenie. Jego zwolennicy zaczęli więc tworzyć nowe interpretacje. Najbardziej znana głosiła, że 22 października 1844 r. rzeczywiście dokonało się powtórne przyjście Chrystusa, tyle że duchowe. Tego dnia Jezus miał rozpocząć w niebie niewidzialny, wstępny Sąd nad światem.

Na tej interpretacji zbudowało się później kilka wspólnot adwentystycznych, w tym Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, liczący dziś miliony wyznawców na całym świecie.

Harold Camping: do sześciu razy sztuka

Już w wieku XXI pewien amerykański badacz Biblii nie tylko pokusił się o kolejną datę końca świata, lecz nawet ogłosił ją na billboardach. Zmarły w 2013 r. Harold Camping, kaznodzieja i ewangelizator, przez ponad 20 lat wykorzystywał założoną przez siebie chrześcijańską stację radiową Family Radio, by propagować Biblię i dyskutować ze słuchaczami na temat interpretowania jej wersetów. A także – aby przedstawiać ukryte w niej przekazy, które odkodował jakoby za pomocą skomplikowanych matematycznych obliczeń.

Szczególną obsesję miał na punkcie końca świata. Uważał, że Bóg pozostawił w Piśmie Świętym wystarczająco dużo tropów, by człowiek mógł samodzielnie poznać datę Sądu Ostatecznego.

Pierwszy koniec świata, według Campinga, miał nadejść 6 września 1994 r. Gdy nic się nie wydarzyło, radiowy prorok skorygował swoje rachunki, przesuwając datę na 29 września, a potem 2 października. Świat jednak nadal trwał, więc „prorok” liczył dalej.

A ludzie wciąż mu wierzyli. Audycje Family Radio docierały do milionów słuchaczy w USA i za granicą. Nie zaszkodziło mu więc, gdy ogłoszona przez niego czwarta już data końca świata – 31 marca 1995 r. – również okazała się błędna. Jego tłumaczenie, że pomylił się w interpretacji niektórych fragmentów Biblii, ale pracuje dalej, wielu słuchaczy odebrało jako dowód jego harówki na rzecz zbawienia ludzi.

Piąty koniec świata Camping wyliczył na 21 maja 2011 r. Tej daty był już tak pewien, że zorganizował ogromną kampanię informacyjną pod hasłem „Judgment Day May 21, 2011” (Sąd Ostateczny – 21 maja 2011). Tysiące billboardów z takim napisem pojawiło się w całych Stanach, Family Radio wykupiło reklamy na autobusach, samochodach i w gazetach, powiesiło dziesiątki tysięcy plakatów, wolontariusze rozdawali ulotki i organizowali spotkania ewangelizacyjne. Wszystkie te działania finansowane były z darowizn zwolenników Campinga i datków od słuchaczy jego radia.

O zbliżającym się końcu świata mówiły już media na całym świecie. Zwłaszcza że radiowy prorok nie szczędził szczegółów: 21 maja 2011 r. świat miały nawiedzić silne trzęsienia ziemi dokładnie o 18.00 czasu lokalnego. To początek Sądu Ostatecznego, a wyginąć miało 98 proc. ludzkości.

I znów tysiące ludzi w to uwierzyły. Wyznawcy Campinga sprzedawali domy, opróżniali konta bankowe i przekazywali majątek na działalność misyjną – a także na dalsze finansowanie kampanii, by głosić nadchodzącą apokalipsę. Która, rzecz jasna, nie nadeszła.

Niezrażony Camping, wówczas 90-letni, ogłosił, że 21 maja był tylko duchowym, niewidzialnym początkiem Sądu Ostatecznego, natomiast fizyczny koniec świata nastąpi 21 października 2011 r. o godzinie 18. Tego dnia cały świat zostanie ostatecznie zniszczony. 

Była to już szósta data jego końca i kiedy ona również okazała się błędna, nawet najwierniejsi zwolennicy Campinga stracili cierpliwość. Family Radio znalazło się w trudnej sytuacji finansowej. Sam Camping, który przestał odbierać telefony i udzielać wywiadów, dopiero w marcu następnego roku opublikował list otwarty, w którym przyznał, że jego próby wyznaczenia daty końca świata były „grzeszne”. Biblia nie daje bowiem ludziom prawa do spekulowania na temat powtórnego przyjścia Jezusa.

1600 dni później

Znaleźli się jednak kontynuatorzy dzieła Campinga. Jego wyliczenia przejęła amerykańska internetowa wspólnota chrześcijan eBible Fellowship, której założyciel i przywódca, Chris McCann, uznał, że Camping dobrze odczytał wskazówki w Biblii, pomylił się tylko w końcowym rachunku. 

Bowiem 21 maja 2011 r. rzeczywiście rozpoczął się Sąd Boży w niebie, ale prawdziwy koniec ziemskiego świata nastąpi dopiero po 1600 dniach od tej daty, czyli 7 października 2015 r. Bo ten Sąd Boży miał trwać 1600 dni – co McCann wyliczył z zawiłych działań na liczbach zawartych w różnych fragmentach Biblii.

Wspólnota eBible Fellowship nadal istnieje, prowadzi spotkania online, radio internetowe w kilku językach i kanał na YouTube, a McCann nadal jest jej przywódcą. Już nazajutrz po 7 października 2015 r. wydał oświadczenie, że w podanej dacie się pomylił, lecz nie czuje się winny, bo nigdy nie mówił o końcu świata jako o „pewnym”, a jedynie „wysoce prawdopodobnym”.

Dodał też, że błąd dotyczył tylko daty, a nie samej idei rychłej apokalipsy. Kolejna sugerowana (ostrożnie) data to rok 2033. Pożyjemy, zobaczymy. 

Źródła:

• Teun Koetsier, Karin Reich: Michael Stifel and his numerology
• Richard Kyle: The Last Days are Here Again: A History of the End Times

tekst: Ewelina Dera
fot. shutterstock

FAQ: Przepowiednie końca świata

Ile razy w historii zapowiadano koniec świata i dlaczego daty tak często wskazywały na październik?

• Liczba przepowiedni: Według szacunków świat miał się skończyć już ponad 150 razy za sprawą komet, katastrof, potworów czy Sądu Ostatecznego. Pierwsza udokumentowana zapowiedź miała nastąpić w 633 r. p.n.e. w Rzymie.

• Fenomen października: Wielu chrześcijańskich badaczy i numerologów poszukiwało ukrytego w Biblii kodu matematycznego. Ich zawiłe wyliczenia zadziwiająco często wskazywały właśnie na październik, co zrodziło popularną teorię spiskową.

Kim był Michael Stifel i dlaczego jego wyliczenia z 1533 roku o mały włos nie zakończyły się tragicznie?

• Naukowiec i mnich: Michael Stifel był cenionym matematykiem (spopularyzował znaki „+” i „–” oraz badał logarytmy) i współpracownikiem Marcina Lutra.

• Przepowiednia z 1533 roku: Na podstawie analizy numerologicznej Biblii ogłosił, że Sąd Ostateczny nastąpi 19 października 1533 roku o godzinie 8:00.

• Konsekwencje: Wierni z wioski Lochau rozdali majątki, wyprzedali domy i porzucili uprawę ziemi. Gdy apokalipsa nadeszła i minęła bez śladu, wściekły tłum dotkliwie pobił Stifela. Przed samosądem uchroniło go aresztowanie, a z więzienia wyciągnął go Marcin Luter.

Czym było tzw. Wielkie Rozczarowanie z 1844 roku?

• Obliczenia Millera: Amerykański kaznodzieja William Miller przeanalizował wizję 2300 dni z Księgi Daniela i przyjmując, że dzień oznacza rok, wyliczył datę powrotu Chrystusa na okres 1843–1844.

• Korekta na październik: Gdy pierwsza data minęła, jego współpracownik Samuel Snow doprecyzował termin na 22 października 1844 roku (powiązany ze świętem Jom Kipur).

• Reakcja wyznawców: Około 100 tysięcy tzw. millerytów porzuciło swoje prace, ubrało się w białe szaty i czekało na wniebowstąpienie. Brak zapowiadanej apokalipsy przeszedł do historii jako Wielkie Rozczarowanie. Wydarzenie to dało jednak początek ruchom adwentystycznym, w tym Kościołowi Adwentystów Dnia Siódmego.

Kim był Harold Camping i jak wyglądała jego kampania zapowiadająca koniec świata?

• Wielokrotne pomyłki: Amerykański ewangelizator i twórca Family Radio wyznaczał datę apokalipsy aż sześciokrotnie (m.in. trzykrotnie w 1994, raz w 1995 oraz dwukrotnie w 2011 roku).

• Kampania w 2011 roku: Na maj 2011 roku zorganizował wielką akcję promocyjną opłaconą z datków wyznawców – z tysiącami billboardów, reklamami w prasie i na autobusach. Wielu jego słuchaczy wyprzedało cały majątek.

• Finał: Po kolejnej nieudanej próbie w październiku 2011 roku Camping wycofał się z życia publicznego i wydał list, w którym nazwał próby wyznaczania daty apokalipsy działaniem „grzesznym”.

Jaka była ostatnia głośna data końca świata i kiedy według kontynuatorów ma nadejść kolejna?

• Ostatnia głośna data: Przewodniczący internetowej wspólnoty eBible Fellowship, Chris McCann, wyznaczył datę Sądu Ostatecznego na 7 października 2015 roku (1600 dni po dacie Harolda Campinga z maja 2011).

• Kolejne przewidywania: Po pomyłce McCann stwierdził, że zapowiadał datę jako „wysoce prawdopodobną”, a nie pewną. Obecnie ostrożnie sugerowanym kolejnym terminem jest rok 2033.