Mroczne wakacje: Od rzymskiego Koloseum po Ground Zero. Skąd bierze się fenomen czarnej turystyki?

Dark tourism to nowy trend w turystyce

Coraz więcej osób szuka „mrocznej aury” miejsc naznaczonych cierpieniem, tragedią i śmiercią. To wykreowało nowy trend w turystyce: dark tourism, po polsku zwany czarną lub mroczną turystyką. Zjawisko polega na podróżowaniu do miejsc związanych z wojną, zbrodnią, terroryzmem, klęskami naturalnymi, wypadkami i katastrofami.

Obok „klasyki” jak Hiroszima czy nazistowskie obozy koncentracyjne, pojawiają się miejsca jeszcze niedawno widziane w serwisach informacyjnych. Stąd tłumy turystów na nowojorskim Ground Zero, na ulicach spustoszonego przez huragan Katrina Nowego Orleanu czy wybrzeżu Indonezji zniszczonym przez tsunami. Czy chęć odwiedzania miejsc naznaczonych cierpieniem to forma refleksji, czy może moralnie wątpliwa ciekawość?

Wyspecjalizowane ośrodki akademickie zajmują się tym tematem, a najważniejszym jest brytyjski The Institute for Dark Tourism Research Uniwersytetu w Preston. Prowadzi on badania nad miejscami tragedii, współpracuje z muzeami oraz organizacjami turystycznymi i analizuje doświadczenia turystów. Powstało też pierwsze czasopismo naukowe w całości poświęcone czarnej turystyce – „International Journal of Dark Tourism Studies”.

Mroczna turystyka nie taka znów nowa

Ludzka fascynacja miejscami śmierci trwa od wieków. Kiedyś powszechnie „zwiedzano” pola bitew i miejsca publicznych egzekucji. John J. Lennon, profesor turystyki Glasgow Caledonian University i współtwórca terminu „dark tourism” pisał:

„istnieją dowody, że turystyka taka sięga czasów bitwy pod Waterloo, którą ludzie obserwowali ze swoich powozów”.

„Hitem” wśród XIX-wiecznych turystów była na przykład londyńska dzielnica Whitechapel, obszar działania słynnego Kuby Rozpruwacza. Jeszcze wcześniejszym przykładem są Pompeje – miasto zniszczone przez erupcję Wezuwiusza w 79 roku n.e. Tu chętnie podróżowała arystokracja już w czasach renesansu.

W dobrym tonie było też zwiedzanie rzymskiego Colosseum – nie tylko jako antycznego amfiteatru, lecz przede wszystkim miejsca walk gladiatorów, których wtedy gloryfikowano, choć byli jedynie męczennikami ginącymi dla rozrywki rzymskich patrycjuszy. Pod mroczną turystykę można podciągnąć nawet egipskie piramidy – ostatecznie są przecież grobowcami. Zainteresowanie budziły zawsze cmentarze. Paryskie katakumby i nekropolie jak Père-Lachaise zwiedzano od stuleci. 

Jednym z najwcześniejszych przykładów mrocznej turystyki są też, według niektórych badaczy, katolickie pielgrzymki do miejsc kaźni świętych męczenników, odwiedzanie ich grobów. A przede wszystkim nieustające od wczesnego średniowiecza wycieczki do Ziemi Świętej i na Golgotę, gdzie ukrzyżowano Jezusa. Zdaniem niektórych badaczy, nie zawsze był to jedynie wyraz pobożności. Czasem też podszyta ekscytacją chęć dotknięcia miejsca, gdzie wydarzyło się jedno z najsłynniejszych morderstw w historii.

Między pamięcią a komercją

Dzisiaj cele mrocznych turystów to niemal wyłącznie miejsca tragedii, które wydarzyły się w XX i XXI wieku. Jest coś przerażającego w tym, jak długa ich lista zdążyła powstać w tak krótkim okresie historycznym. Strona internetowa, prowadzona przez entuzjastów czarnej turystyki (www.dark-tourism.com), pokazuje ponad tysiąc takich miejsc, w 117 krajach świata.

Pogrupowano je też w kategorie. Są tu miejsca pamięci związane z I i II wojną światową, ludobójstwami, zamachami terrorystycznymi, katastrofami nuklearnymi i komunikacyjnymi, klęskami żywiołowymi. A także więzienia, cmentarze i muzea tortur czy osobliwości medycznych. Szczególną kategorią są wycieczki do miejsc, gdzie zginęły sławne osoby, np. prezydent John Kennedy, John Lennon czy księżna Diana.

Modny Czarnobyl, Auschwitz, Ground Zero i nurkowanie do wraku

Popularność terenów elektrowni jądrowej w Czarnobylu i opuszczonego miasta Prypeć wzrosła po emisji serialu „Czarnobyl”. Biura podróży zaczęły oferować wycieczki śladami bohaterów, strefę wykluczenia masowo najechali też turyści indywidualni, wpatrzeni w liczniki Geigera.

Z kolei „Szeregowiec Ryan” ze swymi scenami walk na plaży Omaha wpłynął na turystykę wybrzeża Normandii, a film „Kompania braci” – w rejonach walk w Ardenach. „Titanic” Jamesa Camerona wykreował modę na nurkowe wycieczki do wraku. Wiele mrocznych destynacji spopularyzował serial dokumentalny Netfliksa z 2018 r. pt. „Mroczny turysta”, w którym dziennikarz David Farrier odwiedza niezwykłe i często makabryczne atrakcje turystyczne, na wszystkich kontynentach.

Takie miejsca, jak muzeum Auschwitz­-­Birkenau, Ground Zero czy Park Pamięci w Hiroszimie nie są placówkami komercyjnymi i ich głównym zadaniem jest upamiętnienie ofiar oraz edukacja kolejnych pokoleń. Nie brak jednak przykładów, gdy gospodarze mrocznych obiektów, by je uatrakcyjnić, wpadali na dość makabryczne pomysły.

W materiałach The Institute for Dark Tourism Research opisano np. bunkry z terenu byłego NRD, gdzie agenci tajnej policji Stasi torturowali i mordowali ludzi. Dziś turyści mogą się tu wcielić w rolę ofiar i za opłatą spędzić dobę w takim bunkrze. Inne, owiane złą sławą miejsce, to hotel w łotewskim mieście Lipawa, w dawnym więzieniu Karosta.

Oferuje swoim gościom udział w interaktywnym pokazie, podczas którego wcielają się oni w rolę więźniów. Obejmuje to „atrakcje”, jak czołganie się po placu czy ustawienie pod murem i zmuszanie do patrzenia prosto w lufę karabinu. Z kolei w Prypeci, wysiedlonej po awarii czarnobylskiej elektrowni, pojawił się pomysł zbudowania szklanych tuneli do bezpiecznego zwiedzania miasta. Na szczęście na projekcie się skończyło.

Dlaczego dark tourism pociąga?

Podróżowanie do miejsc dotkniętych tragedią to specyficzny sposób poznawania świata. Ale co sprawia, że staje się tak popularny? Jedną z odpowiedzi, którą dają sami turyści, jest poszukiwanie autentyczności. W świecie wakacyjnej sztampy, sztuczności i komercji, miejsca naznaczone katastrofą wydają się bardziej „prawdziwe” niż kolejny deptak z pamiątkami. Dla jednych to edukacja i potrzeba zrozumienia historii. Dla innych chęć przeżycia niecodziennych emocji. Psychologowie wskazują, że odwiedzanie takich miejsc może pomagać w budowaniu empatii i świadomości społecznej.

Niestety, niektórzy traktują to wyłącznie jako turystyczną atrakcję z dreszczykiem – ma dostarczyć sensacji, zaspokoić niezdrową ciekawość. I tyle...

Źródła:

• www.dark-tourism.com
• Sławoj Tanaś: Tanatoturystyka. Od przestrzeni śmierci do przestrzeni turystycznej

tekst: Ewa Dereń
fot. shutterstock

FAQ. Dark tourism, mroczna turystyka

Czym jest zjawisko "mrocznej turystyki" (dark tourism)?

Mroczna turystyka, zwana też czarną turystyką, to trend polegający na podróżowaniu do miejsc naznaczonych cierpieniem, tragedią i śmiercią. Obejmuje ona odwiedzanie terenów związanych z wojnami (np. obozy koncentracyjne), katastrofami (Czarnobyl), klęskami żywiołowymi (Nowy Orlean po huraganie Katrina) czy zamachami terrorystycznymi (Ground Zero).

Czy mroczna turystyka to nowy trend naszych czasów?

Choć termin "dark tourism" powstał niedawno, fascynacja miejscami śmierci towarzyszy ludziom od stuleci. Już w renesansie zwiedzano zniszczone Pompeje, a w XIX wieku turyści obserwowali pola bitew (jak Waterloo) oraz odwiedzali dzielnice słynnych morderców (np. Whitechapel Kuby Rozpruwacza). Nawet egipskie piramidy, będące grobowcami, można uznać za wczesny przykład tego zjawiska.

Jak popkultura wpływa na popularność mrocznych miejsc?

Współczesna czarna turystyka w dużej mierze napędzana jest przez filmy i seriale. Popularność Czarnobyla drastycznie wzrosła po emisji serialu HBO o tym samym tytule, a zainteresowanie plażami Normandii czy wrakami statków wykreowały takie produkcje jak "Szeregowiec Ryan" czy "Titanic" Jamesa Camerona.

Co kieruje ludźmi odwiedzającymi miejsca tragedii?

Motywacje są zróżnicowane — od edukacji i chęci zrozumienia historii, po poszukiwanie autentyczności w świecie komercji. Psychologowie wskazują, że dla niektórych jest to sposób na budowanie empatii, jednak dla innych może to być jedynie pogoń za sensacją i zaspokajanie niezdrowej ciekawości.